به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، سومین نشست از سلسله درس‌گفتارهای «فلسفه سیاسی فارابی» با ارائه دکتر احمدرضا یزدانی‌مقدم، عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی، برگزار شد. در این جلسه، نسبت فلسفه و دین، رابطه فیلسوف و پیامبر در آثار فارابی، مسئله پنهان‌نگاری، معانی عقل و تبیین فرآیند وحی مورد بررسی قرار گرفت.
در آغاز بحث، حجت الاسلام والمسلمین احمدرضا یزدانی‌مقدم به نسبت فلسفه و دین پرداخت و بیان کرد: از نظر فارابی ملت (یا دین) شبیه فلسفه است و تحت فلسفه قرار دارد؛ مبانی بخش نظری ملت در فلسفه نظری و مبانی بخش عملی آن در فلسفه عملی است. همان‌طور که فلسفه نظری و فلسفه عملی داریم، ملت نیز دو بخش نظری و عملی دارد. اما تأکید می‌شود که مسئله پیچیده‌تر از این است؛ محسن مهدی شاید بیش از پنجاه درصد کتابش را به همین موضوع اختصاص داده و رزنتال نیز دائماً به همین مسئله برمی‌گردد. این پیچیدگی، زمانی روشن‌تر می‌شود که رابطه فیلسوف و پیامبر بررسی شود: آیا فیلسوف همان پیامبر است؟ .
وی سپس به نسبت فیلسوف و پیامبر(ص) در پنج اثر مهم فارابی پرداخت و گفت: ۱. در «فصول منتزعة» فیلسوف کسی است که حقایق کلی را می‌داند، در حالی که احکام جزئی به موحی‌الیه وحی می‌شود؛ بنابراین فیلسوف و پیامبر متفاوت‌اند، هرچند مانعةالجمع نیستند و ممکن است فردی هر دو ویژگی را داشته باشد. ۲. در «تحصیل السعادة» فیلسوف حقایق را با فلسفه‌های رایج و مشهور بیان می‌کند که در واقع فلسفه‌های اقناعی یا خطابی (و ملت) هستند و فلسفه حقیقی محسوب نمی‌شوند. ۳. در «الملة» رئیس ملت، کسی است که به او وحی می‌شود و در نفس خود فیلسوف است، اما با مردم به زبان ملت سخن می‌گوید نه زبان فلسفه. ۴. در «السیاسة المدنیة» حقایق از عقل فعال به فرد افاضه می‌شود و می‌توان آن را نوعی وحی دانست، اما نسبت دقیق پیامبر و فیلسوف در ابهام می‌ماند. ۵. سرانجام در «مبادی آراء اهل المدینة الفاضلة» عقل فعال، حقایق را به ناطقه نظری و عملی یک شخص افاضه می‌کند و آن شخص فیلسوف می‌گردد و گاه حقایق افاضه شده، از ناطقه نظری و عملی فیلسوف به متخیله او سرریز می‌کند و او نبی منذر می‌گردد؛ بنابراین هر فیلسوفی پیامبر نیست و هر پیامبری فیلسوف نیست و رابطه آن‌ها می‌تواند تباین یا طولی باشد.
حجت الاسلام والمسلمین یزدانی‌مقدم در خصوص چرایی تفاوت‌های دیدگاه فارابی در این آثار و ارتباط آن با پنهان‌نگاری بیان کرد: سه احتمال را می‌توان مورد بررسی قرار داد: اول، اینکه فارابی نظریه‌ای جامع و منسجم در ذهن داشته و در هر اثر تنها بخشی از آن را بیان کرده است؛ دوم، اینکه دیدگاه او در طول زمان و به تناسب دوره‌های مختلف زندگی‌اش تغییر کرده باشد؛ و سوم، اینکه فارابی با توجه به ظرفیت فهم مخاطب، میزان طرح بحث را تنظیم کرده باشد. با پذیرش تحلیل اشتراوس درباره بیان مطالب یک فیلسوف از زبان فیلسوف دیگر، نظر نهایی فارابی در «رساله زینون» یافت می‌شود. از نظر فارابی در «رساله زینون»، نفس قدسی پیامبر فیض را دفعةً واحده و بدون نیاز به ترتیب قیاسی دریافت می‌کند. اشاره شد که آنچه فارابی طرح کرده، بعدها توسط ابن‌سینا و ملاصدرا تکمیل شده است. بر اساس تفسیر ملاصدرا، پیامبر از حیث نتیجه فیلسوف است نه از حیث فرایند؛ یعنی نتیجه‌ای که فیلسوف با برهان و زحمت به آن می‌رسد، برای پیامبر بدون طی مراحل فلسفه آموزی حاصل می‌شود.
ارتباط با موضوع نسبت فیلسوف و پیامبر(ص) و فلسفه و دین
وی در بخش دیگری از نشست به رساله کمتر شناخته شده اما مهم فارابی با عنوان «مقالة فی معانی العقل» اختصاص پرداخت و گفت: فارابی در این رساله شش معنا برای عقل برشمرده است: عقل از نظر عرف (قدرت تعقل و تدبیر امور)، عقل مورد نظر متکلمان (مشهورات)، عقل مورد نظر ارسطو در کتاب البرهان (قوه نفس برای تحصیل یقین)، عقل عملی در اخلاق نیکوماخوس (ملکه حاصل از تجربه)، عقل در کتاب النفس (عقل بالقوه، عقل بالفعل، عقل مستفاد و عقل فعال) و عقل در کتاب مابعدالطبیعه. و بیان شد که این رساله می‌تواند مبنای پژوهش‌های گسترده‌تری قرار گیرد.
همچنین در پایان جلسه به موضوع فرآیند وحی پرداخته شد و حجت الاسلام یزدانی‌مقدم بر اساس «مبادی آراء اهل المدینة الفاضلة» بیان کرد: انسان دارای قوای حسی، نزوعی و ناطقه است. میان قوه نزوعی و ناطقه، قوه متخیله قرار دارد. هنگامی که ناطقه می‌خواهد به علمی دست یابد، عقل فعال با تابش بر ناطقه، متخیلات (مواد موجود که در متخیله فراهم آمده‌اند) را به معقولات تبدیل می‌کند. ناطقه دو شأن دارد: نظری و عملی. اگر عقل فعال، حقایق را به ناطقه نظری افاضه کند، شخص فیلسوف می‌شود؛ اگر همان حقایق از ناطقه نظری به ناطقه عملی و سپس به متخیله سرریز شود و به صورت جزئیات درآید، شخص نبی منذر می‌گردد. افاضه عقل فعال می‌تواند کلی یا جزئی، در خواب یا بیداری باشد. ارتباط با عقل فعال امری بیرونی و مکانی نیست، بلکه نوعی حلول یا ترقی و تنبّه درونی است. نمونه‌های قرآنی نیز ذکر شد: آیه «قل هو الله احد» از حقایق نظری است که به ناطقه نظری وحی می‌شود، در حالی که اخبار غیبی جزئی مانند «غلبت الروم» به متخیله افاضه می‌گردد.
این درس‌گفتار با تأکید بر اینکه مباحث مطرح‌شده درباره واقعیت‌هاست نه انتزاعیات و اینکه راه‌حل گرفتاری‌های امروز جامعه در سنت نظری عقلی دینی وجود دارد، به پایان رسید.
گفتنی است، سلسله درس‌گفتارهای «فلسفه سیاسی فارابی» با ارائه حجت الاسلام والملسمین احمدرضا یزدانی‌مقدم روزهای سه‌شنبه از ساعت ۱۰ الی ۱۲ در پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی برگزار می‌شود.
نظر شما